Wihajster – co to jest i skąd pochodzi to słowo?

Wihajster to potoczne określenie na drobny przedmiot lub narzędzie, którego nazwy nie umiemy przywołać. Wywodzi się z niemieckiego pytania „Wie heißt er?” – „Jak go zwą?”. Zapraszam do lektury, w której odkryjesz, co kryje się za tym zagadkowym słowem.

Czym właściwie jest wihajster?

W mowie codziennej wihajster oznacza każdy drobny element, którego konkretnej nazwy nie znamy – mówiący sięga po nie, gdy słownictwo zawodzi. Słownikowa definicja podkreśla, że to przyrząd lub narzędzie, zwykle małe, o nieznanej lub chwilowo zapomnianej nazwie. Znawcy tematu żartują, że może być czymkolwiek – od dźwigni po przełącznik, od podważacza po improwizowany klucz.

Według Słownika Języka Polskiego PWN wihajster to „przyrząd lub narzędzie, zwykle małe, o nazwie nieznanej mówiącemu albo chwilowo przez niego zapomnianej”.

W praktyce wihajster pełni rolę uniwersalnego wypełniacza językowego. Najczęściej spotykane konteksty jego użycia to:

• – Podaj mi ten wihajster do odkręcenia śruby.
• – Coś stuka, pewnie jakiś wihajster się obluzował.
• – Masz może kombinerki? – Nie, ale mam pewien mały wihajster.
• – Trzeba naprawić ten wihajster w odbiorniku.

Charakterystyczna jest jego całkowita uniwersalność – jeden przedmiot dziś służy do podważenia, jutro jako tymczasowa naprawa, pojutrze jako otwieracz do butelek. To słowo–ratunek w sytuacjach, gdy zapominamy fachowych terminów, a potrzebujemy szybkiego porozumienia.

Skąd wzięło się to słowo?

Źródłem jest niemiecki zwrot „Wie heißt er?” (Jak go zwą?), ale sam wyraz w formie rzeczownikowej nie występuje w języku niemieckim. Zapożyczono jedynie brzmienie całego pytania – po spolszczeniu przyjęło łatwą do odmiany postać.

Samo słowo nie jest bezpośrednim zapożyczeniem, ale spolszczonym brzmieniem całego pytania – „Wie heißt er?” – co tłumaczy, dlaczego w słownikach niemieckich nie znajdziemy rzeczownika *Wihajster*.

Niemieckie pytanie jako źródło

Wbrew obiegowym opiniom nie jest to kalka żadnego istniejącego niemieckiego rzeczownika – niemiecki używa raczej „dingsbums”, odpowiadającego polskiemu dynksowi. W 2010 roku magazyn „Der Spiegel” uznał wihajster za jedno z najzabawniejszych językowych przejęć i zestawił go właśnie z dingsbums, podkreślając humorystyczny charakter transferu.

Kiedy pojawił się w polszczyźnie?

Powszechnie sądzi się, że upowszechnił się po II wojnie światowej. Jednak analiza Sebastiana Żurowskiego z UMK, opublikowana w 2015 roku na łamach „Studiów z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, wskazuje na znacznie wcześniejszą obecność – prawdopodobnie już w XIX wieku, a na pewno w okresie międzywojennym. W 1965 roku trafił do ogólnopolskiego słownika, co przypieczętowało jego status w polszczyźnie literackiej.

Sam mechanizm przejęcia jest typowy dla kontaktów językowych – z dłuższego zwrotu wyodrębniono element brzmieniowy i przekształcono w odmienny rzeczownik. Dzięki temu można dziś mówić: nie ma wihajstra, przyjrzeć się wihajstrowi, a nawet policzyć wihajstry w warsztacie.

Jak wihajster trafił do różnych regionów?

Choć wielu kojarzy go wyłącznie ze Śląskiem, słowo zadomowiło się w wielu gwarach i jest dziś znane niemal w całej Polsce. Wędrowało wraz z wpływami niemieckimi oraz jidysz, docierając do kolejnych regionów i przyjmując lokalne odcienie znaczeniowe.

Śląski rodowód

Na Górnym Śląsku wihajster znaczy często wystający element maszyny, dźwignię albo narzędzie do podważania – coś, co rzuca się w oczy podczas naprawy. Bywa też synonimem przełącznika lub uchwytu. W regionie rzadko oznacza wytrych, inaczej niż w gwarze warszawskiej.

Siłę zakorzenienia pokazuje chociażby fakt, że w 2021 roku Muzeum Śląskie wydało książkę „Wihajster do godki”, podkreślającą, jak bardzo niektóre zjawiska nie dają się opowiedzieć bez śląskiej godki. Różnice semantyczne między regionami tylko potwierdzają, że wihajster jest pojęciem płynnym, dopasowującym się do lokalnych potrzeb komunikacyjnych.

W poznańskim i dalej

Wielkopolscy harcerze organizują zlot pod nazwą „Wihajster”, co pokazuje, że słowo wrosło także w tamtejszą tradycję. Z kolei gwara lwowska upamiętniła je w przedwojennej piosence wyliczającej rozmaite niezrozumiałe określenia: „Kto dziś zrozumi, co to sztemp, czy klajster, Co to rymunda, najduch czy smytrani, Szparka, szpanegli, facka, czy wihajster…”

Warszawa prawdopodobnie przejęła je z niemieckiego przez napływową ludność oraz z jidysz. W stolicy wihajster może oznaczać drobny element, a czasem nawet wytrych. Ta różnorodność pokazuje językową elastyczność i zdolność do adaptacji w różnych środowiskach.

Jak zapisywać – przez „h” czy „ch”?

Norma słownikowa jest jednoznaczna – poprawny zapis to „wihajster” (przez „h”). Taką postać podają Wielki słownik ortograficzny PWN oraz inne opracowania i to ona zalecana jest w tekstach oficjalnych. Uzasadnieniem jest etymologia – niemieckie „heißt” zawiera „h”, które przeszło do spolszczonej wersji.

Profesor Jerzy Bralczyk zauważa jednak, że skoro wyraz wszedł do polszczyzny ogólnej, można by rozważyć pełne spolszczenie pisowni – stąd popularność formy „wichajster”. Na taki zapis zdecydował się między innymi śląski zespół muzyczny Wichajster, grający heimatmelodie. Mimo to słowniki i prace naukowe konsekwentnie trzymają się litery „h”, a wariant z „ch” traktują jako nieoficjalny.

Czym różni się wihajster od dynksa?

Bliskim krewnym pozostaje dynks (rzadziej dinks) – oba słowa ratują mówiącego, gdy zawodzi precyzyjne nazewnictwo. Różni je przede wszystkim wielkość i „kaliber” opisywanego przedmiotu.

Dynks – mniejszy kuzyn

Jak trafnie ujął Jacek Hałasik: „Co to jest dynks? Taki wichajster, ino mniejszy”.

Dynks pojawia się zwykle w kontekstach domowych – to mała sprężynka, zapadka, osadczy pierścień. Wihajster bywa już solidniejszy: dźwignia, uchwyt albo wyjmowany element obudowy.

Inne potoczne zamienniki

Poza dynksem w rozmowach prywatnych używa się też ustrojstwa, pierdolnika czy bzika. Wszystkie te wyrazy są semantycznymi protezami – wypełniają luki leksykalne, gdy nie umiemy nazwać jakiegoś drobiazgu. Co istotne, żadne z nich nie ma precyzyjnej definicji, przez co idealnie wpisują się w improwizacyjny charakter polszczyzny potocznej.

Niemieckie dingsbums również przynależy do tej samej kategorii – dowód na to, że potrzeba nazywania nienazywalnego jest uniwersalna, a każdy język tworzy własne „wihajstry”.